ტარიელს ლომი მოეკლა, მით ხრმალსა სისხლი სცხებოდა;
შამბისა პირსა ქვეითი დგა, ცხენი არა ჰხლებოდა;
ყივილი ავთანდილისი ესმოდა, ეოცებოდა,
შეხედნა, იცნა, გაიქცა, მისკე მირბოდა, ხლტებოდა.

ხრმალი გასტყორცა ტარიელ, მიჰმართა მისსა ძმობილსა.
ყმა ცხენისაგან გარდიჭრა, ჰგვანდა ეტლისა სწრობილსა.
მათ ერთმანერთსა აკოცეს, ჰგვანან ყელ-გარდაჭდობილსა,
ხმა შაქრის-ფერად გაუხდა ვარდსა, ხშირ-ხშირად პობილსა.

ტარიელ მოთქვა ტირილით სიტყვა ნატიფი, მჭევრები:
– სისხლისა ღვარმან შეღება წითლად გიშრისა ტევრები,
ალვასა წყარო ცრემლისა მორწყავს, ნაკადი ბევრები, –
რათგან შენ გნახე, რა მგამა, პატიჟი მჭირდეს მევ რები!

ტარიელ ტირს და ავთანდილ სიცილით ეუბნებოდა;
გაღიმდის, ძოწნი გააპნის, კბილთაგან ელვა ჰკრთებოდა;
ეტყოდა: “ვცანო ამბავი, შენ რომე გეამებოდა,
აწ გაახლდების ყვავილი, ვარდი აქამდის ჭნებოდა”.

ტარიელ უთხრა: “ჰე ძმაო, კმა არს, დღეს რაცა მლხენია,
ყოველი ჩემი სალხინო მინახავს, – ნახვა შენია;
სხვად ნუ ყოს ღმერთმან წამალი, არცა რა მოგისმენია:
კაცმან-მცა სოფელს ვით პოვა, რაცა რა საქმე ზენია!”

რა ტარიელ არ შესჯერდა, ავთანდილცა არ დაწყნარდა,
მის ამბვისა დაყოვნება ვეღარ გასძლო, აუჩქარდა,
გამოიღო რიდე მისი, ვინ ბაგეთათ ვარდი ვარდა.
რა ტარიელ ნახა, იცნა, გამოუღო, შემოვარდა.

წიგნი და კიდე რიდისა იცნა და გა-ცა-შალა მან,
პირსა დაიდვა, დაეცა, ვარდმან ფერითა მკრთალამან,
სულნი გაექცეს, მოდრიკა თავი გიშრისა ტალამან.
მისნი ვერ გასძლნეს პატიჟნი ვერ ყაენ, ვერცა სალამან.

Tariel had slaughtered a lion, and the sword was still stained with its blood.
He was standing alone right at the edge of the rushes.
Hearing Avtandil’s thundering voice he started and quivered,
But when he saw and knew him he at once sprang forward to meet him.

Flinging his sword aside he hastily ran towards Avtandil
Who leaped from his horse and with out-stretched hand advanced to meet him.
Rushing forward they kissed and warmly embraced one another.
Opening roses diffused their fragrant, honey-sweet perfumes.

They fondly clung to each other with deep and mutual affection.
Tears of blood dyed the thickets of jet the colour of crimson.
Fountains and myriad streams of tears now watered the cypress.
“Since you have come the woes I have passed are as nothing, dear brother”.

Tariel wept, but marvelled why Avtandil laughed and was joyful.
He smiled, he opened his coral; the teeth of pearls flashed lightning.
“The tidings I have to tell you will delight your heart”, said Avtandil.
“Now will the rose that has faded and drooped be restored, my Tariel”.

Tariel answered: “Suffice the gladness this day has brought me;
That I behold you again is the only happiness left me.
Well do you know there exists no other balm to console me.
How can a mortal find joy if doomed by the will of Heaven?”

AvtandiI inwardly groaned to see the lion despairing.
So be resolved to tell the news without further delay.
Thereat he drew forth the veil of her whose lips were like roses.
Tariel, on seeing it, started and, trembling, seized it.

He knew at once her writing and the veil he had given to her.
He stopped like a man struck, then pressed to his lips her letter.
The rose became pallid in hue, the lashes drooped low and he fainted.
Not even Caen and Salman could have borne the tortures he suffered.

ავთანდილ უჭვრეტს ტარიელს, უსულოდ ქვე-მდებარესა,
შეფრინდა, შველად მიჰმართა მას, ტკბილად მოუბარესა,
ვერა ვერ არგო დამწვარსა, სრულად ცეცხლ-ნადებარესა;
მისთა ნიშანთა სიცოცხლე მართ მისი მიიბარესა.

ავთანდილ დაჯდა ტირილად, ტირს ხმითა შვენიერითა,
ყორანსა გაჰგლეჯს ხშირ-ხშირად, აფრთხობს ბროლისა ჭერითა;
გახეთქა ლალი, გათლილი ანდამატისა კვერითა,
მუნით წყარონი გამოხდეს, ძოწსა ვამსგავსენ ფერითა.

პირსა იხოკს, ღაწვთა სისხლი ჩასდიოდა მისსა მჭვრეტსა:
“რაცა ვქმენო, არ უქმნია არცა შმაგსა, არცა რეტსა;
წყალი სწრაფით რად დავასხი ცეცხლსა, ძნელად დასაშრეტსა!
ჩქარად ეცეს, ვერ გაუძლებს გული ლხინსა მეტის-მეტსა.

მე მოვკალ ჩემი მოყვარე; რა მმართებს გაწბილებულსა?
თავსა ვაბრალობ საქმესა, არ დასმით გაგონებულსა!
ცრუ კაცი კარგად ვერას იქმს საქმესა გაძნელებულსა,
თქმულა: “სიწყნარე გმობილი სჯობს სიჩქარესა ქებულსა!”

უცნობო-ქმნილი ტარიელ ძეს მსგავსად ნატუსალისად.
ავთანდილ ადგა, გამოვლნა შამბნი საძებრად წყალისად,
მან პოვა სისხლი ლომისა, მოაქვს სავსებლად ალისად,
მკერდსა დაასხა, გა-ვე-ხდა ლაჟვარდი ფერად ლალისად.

ავთანდილ მკერდსა დაასხა მას ლომსა სისხლი ლომისა;
ტარიელ შეკრთა, შეიძრა რაზმი ინდოთა ტომისა,
თვალნი აახვნა, მიეცა ძალი ზე წამოჯდომისა.
ლურჯად ჩანს შუქი მთვარისა, მზისაგან შუქ-ნაკრთომისა.

ზამთარი ვარდთა გაახმობს, ფურცელნი შთამოსცვივიან,
ზაფხულის მზისა სიახლე დასწვავს, გვალვასა ჩივიან,
მაგრა მას ზედა ბულბულნი ტურფასა ხმასა ყივიან, –
სიცხე სწვავს, ყინვა დააზრობს, წყლულნი ორჯერვე სტკივიან.

Avtandil gazed at Tariel who lay like a corpse before bim.
Unavailing were all his endeavours to restore the youth to consciousness,
For fires had completely burned and consumed that shedder of lustre.
Woe! he lay deprived of his senses on account of those tokens of love.

Avtandil, yielding to anguish, sat down and softly lamented.
In his utter despair he tore his raven-black tresses.
The exquisitely-chiselled and finely-cut ruby was broken to fragments.
And from the crystal there flowed on the cypress coral-hued streams.

Avtandil scratched his face as he anxiously gazed at Tariel.
“What I have done no fool would have done, not even a madman.
Why did I quench the fire by pouring water upon it?
The heart that is suddenly struck has not the strength to endure it”.

He scratched his face; blood flowed from his cheeks as he gazed at Tariel
“What I have done to him, neither madman nor fool would have done.
Why in my haste did I pour water on unquenchable fire?
The heart that is suddenly struck by exceeding joy cannot bear it”.

Tariel lay with the spark of life smouldering within him.
Avtandil went to find water but on seeing the slaughtered lion
Quickly sprinkled Tariel’s breast with the blood of that beast.
The colourless rose now turned to ‘the hue of a pale-hued ruby.

Avtandil sprinkled on Tariel’s breast more blood of the lion.
Tariel heaved a deep sigh. The raven-black eyelashes quivered.
He opened his eyes and sat up. Though weak, he recovered his spirit.
In the light of the sun the rays of the moon seem blue and diminished.

Frost slays the rose in winter and the petals wither and perish.
In summer the sun with its drought and ardour slays or consumes it.
Yet does the nightingale chant to the rose and unburdens his soul.
By heat that consumes and frosts that destroy are their wounds redoubled.

აგრევე გული კაცისა მოსაგვარებლად ძნელია,
ჭირსა და ლხინსა ორსავე ზედა მართ ვითა ხელია,
მიწყივ წყლულდების, საწუთრო მისი აროდეს მრთელია.
იგი მიენდოს სოფელსა, ვინცა თავისა მტერია!

ტარიელ ნახა ნაწერი კვლაცა მკლველისა მისისა,
იკითხავს, თუცა აშეთებს კითხვა წიგნისა მისისა;
დაუყვის ცრემლმან სინათლე, ბნელად ჩანს შუქი დღისისა.
ავთანდილ ადგა, დაუწყო თხრობა სიტყვისა მქისისა.

იტყვის, თუ: “ნაქმრად არ ვარგა კაცისა გასწავლილისად,
აწ რადღა გვმართებს ტირილი? ხამს, დავსხდეთ ქმნად ღიმილისად;
ადეგ, წავიდეთ საძებრად მის მზისა წარხდომილისად!
ადრე მიგიყვან, მიყვანა არს შენგან მონდომილი სად.

ვითა გვმართებს გახარება, პირველ აგრე გავიხარნეთ,
მერმე შევსხდეთ, გავემართნეთ, ქაჯეთისკე თავნი ვარნეთ,
ხრმალნი ჩვენნი ვიწინამძღვრნეთ, მათნი ზურგით დავიყარნეთ,
უჭირველნი შემოვიქცეთ, იგი მძორთა დავადარნეთ”.

მერმე ტარიელ ამბავსა ჰკითხავს, აღარა ბნდებოდა.
შეჰხედნის, თვალნი აჰმართნის, შავ-თეთრი ელვა ჰკრთებოდა,
მართ ვითა ლალსა მზისაგან, მას ფერი ეზარდებოდა;
ვინ ღირს-ა, თუ-მცა წყალობით ცა მიწყივ მობრუნდებოდა!

ავთანდილს მადლი უბრძანა, ქმნა უყო საუბარისა:
“მე შენი ქება ვითა ვთქვა, ბრძენთაგან საქებარისა!
ვითა ზე-მთისა წყარომან, მომრწყე ყვავილი ბარისა,
დამწყვიდე დენა ცრემლისა, ნარგისთათ ნაგუბარისა.

მე ვერა გიყო, ნაცვალსა ღმერთი გარდიხდის ციერი,
ზეგარდმოთ მისით შემოგზღოს მუქაფა ჩემ-მაგიერი!”
შესხდეს და შინა წავიდეს, მათ ლხინი ჰქონდა ძლიერი;
აწ გა-ვე-აძღო სოფელმან ასმათ, ადრითგან მშიერი.

Even so is it hard to deal with the heart of a human being,
Ever embittered and maddened whether in joy or in sorrow.
It never knows peace or contentment but is prey to endless afflictions.
He is a foe to himself who confides and trusts in the world.

Tariel gazed at the writing of her for whom he was dying.
He read it again and again, though the reading increased his madness.
The tears that he shed blinded his eyes to the rays of the daylight.
Avtandil, troubled at Tariel’s behaviour, rose and said calmly:

“Tariel, my friend, such behaviour befits not a man who is prudent.
Why should we sigh and shed tears when now we must smile and be happy.
Rise, let usgo in quest of the maid whom the Kajis have captured.
Come, I shall show you the way; you with your prowess will free her.

“Joy now befits us; therefore, let us rejoice and be merry.
Come, let us mount and set out for the far-distant realm of the Kajis.
Let our sharp swords be our gUides to sheath in the backs of these Kajis.
We shall return in triumph, leaving their corpses behind us”.

Tariel asked for more tidings; he no longer languished or fainted.
As he looked up the jet and the white glittered bright like lightning.
And once again he shone like a ruby that bathes in the sunlight.
Who is so worthy that the sky ever gazes upon him in mercy?

Tariel conversed with Avtandil. thanked him heartily, saying”
“I am not worthy to praise you! Only the wise should commend you.
You, like a mountain spring have watered the flower of the valley.
From the narcissus pool the stream of tears flow no longer.

“No, I can never repay your service to me, my Avtandil.
May God who dwells in Heaven above bless and requite you!”
Thereat they mounted their steeds and galloped away rejoicing.
Now will the fires that are scorching Asmat be extinguished also.

ქვაბისა კარსა ასმათი მარტო ზის, არ-ბარგოსანი.
შეჰხედნა, იცნა ტარიელ, თანა ყმა ჭარმაგოსანი, –
ორნივე ტურფად იმღერდეს, ვით იადონი მგოსანი, –
მაშინვე იცნა, ავარდა მოშლილი, პერანგოსანი.

აქამდის მიწყივ ენახა ქვაბს მისლვა მოტირალისა,
აწ გაუკვირდა დანახვა სიცილით მომღერალისა.
ზარ-აღებული ავარდა, ცნობა უც ვითა მთრვალისა,
არ იცის სმენა ამბვისა ჯერთ მისგან სასურვალისა.

მათ რა ნახეს, შემოჰყივლეს სიცილით და კბილთა ჩენით:
“ჰე ასმათო, მოგვივიდა მოწყალება ღმრთისა ზენით:
ვპოვეთ მთვარე დაკარგული, რაცა გვწადდა, იგი ვქმენით,
აწ გავხედით ბედისაგან ცეცხლთა შრეტით, ჭირთა ლხენით”.

ავთანდილ ცხენსა გარდახდა ასმათის მოსახვეველად;
მან მიჰყო ხელი ალვასა, შტო მოჰყვა მოსარხეველად,
ყელსა და პირსა აკოცებს, არის ცრემლისა მფრქვეველად:
რა სცანო, რა ჰქმენ, მიამბე, ვტირ შენი მოაჯე ველად.

ავთანდილ ასმათს უსტარი მისცა მისისა ზრდილისა,
ალვისა შტო-დამჭნარისა, მთვარისა ფერ-მიხდილისა;
უთხრა, თუ: “ნახე ნაწერი მის პატიჟ-გარდახდილისა;
მზე მოგვეახლა, მოგვეცა ჩვენ მოშორვება ჩრდილისა”.

ასმათ რა ნახა უსტარი, ცნა მისი დანაწერობა,
გაკვირდა, ზარმან აიღო, ათრთოლებს, ვითა ხელობა,
ტერფით თხემამდის გაუხდა მას მეტი საკვირველობა;
იტყვის: “რა ვნახე, რა მესმის? არს-მცა ამისი მრთელობა?!”

ავთანდილ უთხრა: “ნუ გეშის, ეგე ამბავი მრთელია;
ლხინი მოგვეცა, მოგვშორდა ყოველი ჭირი ძნელია,
მზე მოგვეახლა, უკუნი ჩვენთვის აღარა ბნელია,
ბოროტსა სძლია კეთილმან, არსება მისი გრძელია!”

As they neared the cavern they saw Asmat sitting and weeping.
When she beheld the horsemen she started, thinking them strangers.
They were both singing so sweetly that her ears and soul were enchanted.
But when she knew them she rose, and hastily ran to meet them.

Till now he had always returned from his wanderings dejected and weeping;
Now to her utter surprise she beheld him merrily singing.
Joy intermingled with fear now gripped tile mind of the maiden.
A feverish giddiness rendered her weak and deprived her of senses.

They saw her and shouted loudly. They laughed and their teeth shone brightly.
“Asmat!” they cried, “God’s mercy has fallen upon us from Heaven.
We have, at last, found the moon; our hearts’ desire is fulfilled.
Now our fires will be quenched and our dirges all turned to rejoicing”.

Avtandil leaped from his horse and opened his arms to embrace her
Who cast herself in his arms; pliant to her touch was the cypress.
Thankful tears flowed down as she buried her face in his bosom.
“What have you learned, what news have you brought? Quick, speak, I implore you”.

Avtandil gave to Asmat Nestan’s letter to Tariel.
“She who is now a pale moon, a cypress with withering branches,
She who has passed through unspeakable troubles has written this letter.
See as the sun approaches how the shadows of night steal away”.

Asmat opened the letter and knew the hand of the maiden.
She was so astonished it seemed lightning had struck her.
And from her head to her toes a violent quivering seized her.
“Can it be true?” she cried, “What marvel is this Am I dreaming?“

“All I have told you is true”, Avtandil said to Asmat.
“Joy is now ours once again for God has sustained and blessed us.
Now that the sun is approaching there exists no darkness for us.
Evil is vanquished by good for the essence of good is enduring”.

ინდოთ მეფე მხიარული ასმათს რასმე უბრძანებდა;
ერთმანერთსა ეხვეოდეს, სიხარული ატირებდა;
ვარდსა ზედა ყორნის ბოლო ნამსა თხელსა აპკურებდა.
კაცსა ღმერთი არ გასწირავს, თუ-მცა კაცი შეიგებდა.

ღმერთსა მისცეს დიდი მადლი, თქვეს: “გვიყოო, რაცა სჯობდა;
აწღა ვცანით, უარესსა პირი თქვენი არ გაჰბრჭობდა”,
ინდოთ მეფე მხიარული ხელ-განპყრობით ამას ხმობდა.
ქვაბს შევიდეს მხიარულნი, ასმათ რასმე მასპინძლობდა.

ტარიელ ეტყვის ავთანდილს: “ისმინე სიტყვა ასები,
გიამბობ რასმე ამბავსა, მოამბედ ნუ გენასები:
მე ოდეს ქვაბნი წავუხვენ, დავხოცე დევთა დასები,
მას აქათ მათი აქა ძეს საჭურჭლე ძვირ-ნაფასები.

მე აგრე არა მინახავს, მართ ვითა არა მნდომია;
მოდი და გავხსნათ, შევიგნეთ, საჭურჭლე თუ რა ზომია”.
ეამა, ადგეს ორნივე, არცა ქვე ასმათ მჯდომია,
დალეწეს კარი ორმოცი, მათგან არ ზედა ომია.

პოვეს საჭურჭლე უსახო, კვლა უნახავი თვალისა,
მუნ იდვა რიყე თვალისა, ხელ-წმიდად განათალისა,
ჩნდის მარგალიტი, ოდენი ბურთისა საბურთალისა;
ვინმცა ქმნა რიცხვი ოქროსა, ვერვისგან დანათვალისა!

იგი სახლი ორმოცივე შიგან იყო გატენილი.
პოვეს ერთი ზარადხანა, აბჯრისათვის სახლად ქმნილი;
მუნ აბჯარი ყოვლიფერი ასრე იდვა, ვითა მწნილი,
შიგან ერთი კიდობანი დაბეჭდული, არ-გახსნილი.

ზედა ეწერა: “აქა ძეს აბჯარი საკვირველიო,
ჯაჭვ-მუზარადი ალმასი ხრმალი ბასრისა, მჭრელიო;
თუ ქაჯნი დევთა შეებნენ, იყოს დღე იგი ძნელიო!
უმისჟამისოდ ვინც გაჰხსნის, არის მეფეთა მკლველიო”.

Thus did the King of the Indians and Asmat talk together.
Again they embraced one another; again their tears flowed profusely.
Dew lightly dropped on the rose from the outspread wing of the raven.
God forsakes not the man who endeavours his best and trusts Him.

Then they gave thanks to God for His aid and support in their trials.
Deeply and fervently prayed to the glory of God and His mercies.
Then, overwhelmed with their joy, they merrily entered the cavern.
Asmat prepared some refreshment and placed it gaily before them.

Tariel said to AvtandiI: “Listen to what I shall tell you,
For, dear friend, I will now disclose a secret to you.
I have related to you of my seizing these caves from the Devis.
The Devis are slain but their treasure is hidden within these caverns.

“I have not seen it, nor did I have the slightest desire.
But now let us open the vaults and see what is hidden within them”.
Gaily they rose and together with Asmat went to the storehouse.
They broke open forty locks, entered forty vaults.

They were astonished to see riches unequalled in value:
Diamonds, rubies and other rare jewels of exquisite workmanship;
There they saw chests of pearls, each as large as a ball.
As to the gold, it lay in glittering heaps beyond measure.

Each of the vaults was a treasure-house laden with countless riches.
One was a newly-built arsenal with armour and weapons of warfare.
These were arranged in array along the walls of the chamber.
But in a corner they saw a large unopened coffer.

On it was written in gold: “Here lies wonderful armour:
Helmets of chain, habergeons, adamant, steel-cutting sabres.
Woe to the Kaji who dares attack the impregnable Devi!
He who opens the coffer will slay and vanquish the monarch”.